Restauratie van de Leidse Sphaera, het oudste Nederlandse planetarium

Hoe het begon: Van geocentrisch naar een heliocentrisch wereldbeeld

Nicolaas Copernicus zette in 1543 de wereld op zijn kop met zijn boek De revolutionibus orbium coelestium (Over de omwentelingen der hemellichamen). In dat boek beschreef hij een planetenmodel met de zon als middelpunt, in tegenstelling tot het heersende beeld dat de aarde het middelpunt van het heelal was. Het duurde een eeuw voordat dit zogenaamde heliocentrisch wereldbeeld, fijngeslepen door Johannes Kepler en Galileo Galilei, vaste grond vond bij de Europese geleerden. Het gewone volk was echter nog niet zover. Een Rotterdamse burgemeester zag het zijn taak om ook hen te overtuigen van het heliocentrisch wereldbeeld. Daarvoor liet hij (ruim een eeuw eerder [!] dan de nu meer bekende Eise Eisinga) een enorm planetarium bouwen.

Nicolaas Copernicus

Burgemeester van Rotterdam

De Rotterdamse burgemeesterszoon Adriaen Vroesen volgde in 1669 zijn vader op. Als rijke regent beperkte hij zich niet tot bestuurlijke zaken, maar liet zich ook gelden in het sociale en culturele leven van die dagen. Het planetarium wat Vroesen liet maken, moest niet alleen het volk bekend maken met de nieuwste inzichten hoe het planetenstelsel eruit zag. Het pronkstuk diende ook Vroesens vooraanstaande positie in Rotterdam te bevestigen. Voor het ontwerp werkte Vroesen samen met de klokkenmaker Steven Tracy en liefhebber van de ‘vrije consten’ Nicolaas Stampioen. Kosten nog moeite zijn gespaard om Nederlands grootste (zeventiende eeuwse) planetarium te maken.

prent Leidse Sphaera

De Leidse Sphaera

Erg lang kon Vroesen niet van zijn planetarium genieten. In 1672 zorgde het ‘rampjaar’ ervoor dat Vroesen uit zijn ambt werd gezet en zijn vooraanstaande status verloor. Het planetarium bleef achter in de anonimiteit van de Rotterdamse vroedschap. Pas in 1710 kwam het planetarium weer in de openbaarheid toen de erven van ‘Sebastiaen Schepers, Vroedschap der Stadt Rotterdam’ het planetarium schonken aan de Leidse Universiteit. De universiteit constateerde echter dat het planetarium ‘eenigsints beschadigt’ was en nog in elkaar gezet moest worden. Hiervoor trok men de Haagse klokkenmaker Bernard van der Cloesen aan, die het planetarium in oude luister herstelde.

De universiteit plaatste het planetarium zichtbaar voor het publiek in de bibliotheek. Ze maakten er ook reclame voor door in 1711 een pamflet uit te geven over de ‘sphera automatica’. Voor de buitenlanders werd dit pamflet ook in het Latijn, Engels, Frans en zelfs Deens gepubliceerd. Uit talloze reisverslagen blijkt dat de Sphaera hiermee internationale faam verwierf.

In de negentiende eeuw werd de Sphaera van de bibliotheek naar de Leidse Sterrewacht verhuisd. Niet veel later besloot de toenmalige directeur van de Sterrenwacht, Frederik Kaiser – door de aanhoudende kosten om het planetarium werkend te houden en de nieuwste astronomische inzichten – het planetarium naar de zolder te verplaatsen. Daar kwam de Sphaera pas weer vanaf in 1931. Het werd toen geschonken aan de voorloper van Museum Boerhaave, dat toen zijn deuren opende.
Restauratie van een uniek planetarium

De Sphaera op zaal

Er kan verondersteld worden dat het planetarium sinds de verhuizing van de universiteitsbibliotheek naar de Leidse Sterrewacht, dus in circa 200 jaar, niet gerestaureerd is. Museum Boerhaave heeft de Sphaera alleen actief geconserveerd door haar te beschermen tegen roest. Tot voor kort was de centrale plaats van het planetarium in de vaste tentoonstelling (zie bovenstaande foto van de Spaera op zaal 4) een belemmering voor eventuele ingrijpende restauraties. Recent zijn de zalen 4 en 5 tijdelijk heringericht en is het planetarium ontmanteld en naar het depot verhuisd. Hierdoor is een unieke mogelijkheid ontstaan om het object nader te bestuderen en te restaureren. Uit vooronderzoek volgen zwaarwegende redenen om het planetarium te willen restaureren: het uurwerk is vervuild, er is corrosie over het gehele object (hierdoor zijn bijvoorbeeld de wijzerplaat en gradenbogen niet meer te lezen) en de beschermde laag op het messing is bijna geheel verdwenen. Daarnaast zijn in het verre verleden een aantal reparaties uitgevoerd die, volgens de huidige inzichten, beter hersteld kunnen worden.

Resultaat

Museum Boerhaave wil via een weblog de vorderingen bijhouden van de restauratie van de Sphaera. De weblog zal voorzien worden van korte filmfragmenten van de restauratie.
Tijdens de restauratie zal Museum Boerhaave publieke ontmoetingen organiseren met het restauratieteam. Bij deze ontmoetingen krijgt het publiek een kijkje achter de schermen doordat ze letterlijk over de schouder van de restaurator mogen meekijken. De restaurator geeft toelichting en er is gelegenheid om vragen te stellen.

Wordt vervolgd…